Zakopane kojarzy się przede wszystkim z Krupówkami, Gubałówką i Tatrami. Tymczasem miasto ma też własną, bardzo charakterystyczną architekturę, której nie spotyka się nigdzie indziej w Polsce. Styl zakopiański da się zobaczyć w ciągu jednego dnia, idąc od zabytku do zabytku. Poniżej trasa, która pozwala poznać jego najważniejsze przykłady i przy okazji odkryć mniej oczywistą stronę stolicy Tatr.
Skąd wziął się styl zakopiański?
Pod koniec XIX wieku Zakopane przyciągało artystów, pisarzy i naukowców. Jednym z nich był Stanisław Witkiewicz, malarz i krytyk sztuki, który uznał, że budownictwo i zdobnictwo górali podhalańskich może stać się podstawą nowego, narodowego stylu. Witkiewicz projektował wille, wnętrza i meble, czerpiąc z góralskich chałup: strome dachy, drewniane zręby, rzeźbione słoneczka i parzenice. W jego koncepcji góralski detal łączył się z wygodą nowoczesnego domu.
Styl zakopiański nie przyjął się jako styl ogólnopolski, ale nadał charakter samemu Zakopanemu. Do dziś widać go w zabytkowych willach, w budynkach muzeów, a także w wielu współczesnych wnętrzach, gdzie wraca w formie rzeźbionych elementów i góralskich motywów.
Przystanek pierwszy – Willa Koliba
Trasę najlepiej zacząć przy ulicy Kościeliskiej, w Willi Koliba. To pierwszy budynek zaprojektowany przez Witkiewicza w stylu zakopiańskim. Dziś mieści się tu Muzeum Stylu Zakopiańskiego, oddział Muzeum Tatrzańskiego. Wnętrza pokazują meble, sprzęty i detale zaprojektowane w tym duchu, a sam budynek dobrze tłumaczy, jak Witkiewicz przekładał formy góralskiej chałupy na dom dla zamożnego mieszczanina.
Przystanek drugi – Stary Kościół i cmentarz na Pęksowym Brzyzku
Kilka minut spacerem od Koliby, również przy Kościeliskiej, stoi drewniany Stary Kościół, a obok niego cmentarz na Pęksowym Brzyzku. To jedno z najbardziej klimatycznych miejsc w mieście. Nagrobki często wykonali miejscowi artyści i rzeźbiarze, więc spacer między nimi przypomina wizytę w galerii sztuki ludowej. Spoczywają tu m.in. Tytus Chałubiński, Jan Krzeptowski Sabała i Kornel Makuszyński, a także sam Stanisław Witkiewicz.
Przystanek trzeci – Muzeum Tatrzańskie
Z Kościeliskiej warto zejść na Krupówki, do gmachu głównego Muzeum Tatrzańskiego. Budynek powstał według koncepcji Witkiewicza i jest dobrym przykładem, jak styl zakopiański sprawdzał się w obiekcie publicznym. Wystawy przybliżają przyrodę Tatr i kulturę Podhala, więc to dobre miejsce, żeby zrozumieć, z czego Witkiewicz czerpał inspirację.
Przystanek czwarty – Willa Oksza
Przy ulicy Zamoyskiego stoi Willa Oksza, kolejny projekt Witkiewicza. Dziś działa w niej Galeria Sztuki XX wieku, również oddział Muzeum Tatrzańskiego. Połączenie zabytkowego wnętrza z kolekcją sztuki ubiegłego stulecia pokazuje, jak mocno Zakopane było związane z polską awangardą i środowiskiem artystycznym.
Przystanek piąty – Atma
Nieco dalej, przy ulicy Kasprusie, znajduje się Atma, dawna góralska willa, w której mieszkał Karol Szymanowski. Dziś to muzeum kompozytora. Budynek nie jest dziełem Witkiewicza, ale dobrze pokazuje tradycyjne budownictwo podhalańskie, z którego styl zakopiański wyrósł. W Atmie odbywają się też koncerty, więc warto sprawdzić kalendarz wydarzeń.
Przystanek szósty – Jaszczurówka i Willa pod Jedlami
Na koniec trzeba podjechać na wschodni kraniec miasta. W Jaszczurówce stoi drewniana kaplica zaprojektowana przez Witkiewicza, uznawana za jedno z najpiękniejszych dzieł stylu zakopiańskiego. Niedaleko, na Kozińcu, można zobaczyć z zewnątrz Willę pod Jedlami, zbudowaną dla rodziny Pawlikowskich. To budynek prywatny, więc ogląda się go wyłącznie zza ogrodzenia, ale jego bryła na tle lasu robi wrażenie nawet z daleka.
Praktyczne wskazówki
- Trasa od Koliby do Atmy jest w zasięgu spaceru. Do Jaszczurówki wygodniej podjechać autobusem lub samochodem.
- Oddziały Muzeum Tatrzańskiego mają różne godziny otwarcia, a część z nich bywa nieczynna w wybrane dni tygodnia. Warto sprawdzić je dzień wcześniej.
- Najlepiej rozłożyć trasę na dwa dni: jeden na zabytki w centrum, drugi na Jaszczurówkę połączoną ze spacerem w dolinie.
- Poza sezonem wakacyjnym i feriami w muzeach jest spokojniej, a przewodnicy chętniej opowiadają o szczegółach.
Góralski detal we współczesnych wnętrzach
Styl zakopiański nie zatrzymał się na zabytkach. Wiele obiektów pod Tatrami nawiązuje do niego dziś w wystroju, choć z różnym skutkiem. Ciekawym przykładem jest Bachleda Hotel Kasprowy na Polanie Szymoszkowej. Przy odnawianiu wnętrz pracowali lokalni mistrzowie, którzy połączyli elegancję czterogwiazdkowego hotelu z regionalnym detalem. Dla osób zwiedzających Zakopane pod kątem architektury to wygodna baza, bo hotel w Zakopanem stoi po zachodniej stronie miasta, około 15 minut spacerem od Krupówek. Po dniu chodzenia od willi do willi można odpocząć w strefie basenów z widokiem na Tatry.
Trasa po zabytkach stylu zakopiańskiego to dobry pomysł na dzień, gdy w górach jest mgła albo deszcz. Pozwala też poznać Zakopane jako miasto z własną historią artystyczną, którą łatwo przeoczyć w drodze na szlak.
